Een warmtenet is een collectief systeem om gebouwen te verwarmen - en soms ook te koelen. Het benut daarbij lokale bronnen en ondersteunt de energietransitie op wijkniveau.
Waar warmtenetten een relevante oplossing zijn, speelt de Stad Brussel een actieve rol in hun ontwikkeling op haar grondgebied. Ze brengt partners samen, helpt projecten vooruit en waakt erover dat ze in het belang van de wijk worden ontwikkeld.
Kort samengevat
- Een warmtenet is een collectieve infrastructuur die warmte (en soms ook koude) via ondergrondse leidingen naar meerdere gebouwen brengt.
- Het maakt het mogelijk om lokale warmtebronnen te benutten, de uitstoot te verlagen en de energietransitie op wijkniveau concreet vorm te geven.
- Het vervangt individuele installaties voor warmte- en koudeproductie in gebouwen geheel of gedeeltelijk.
- De Stad Brussel speelt een actieve rol bij de ontwikkeling van relevante warmtenetprojecten op haar grondgebied en werkt vandaag al concreet mee aan verschillende projecten, onder meer in Neder-Over-Heembeek en in de Noordwijk.
Een warmtenet is een infrastructuur die thermische energie (warmte en soms ook koude) via ondergrondse leidingen naar meerdere gebouwen verdeelt.
Afhankelijk van de opzet kan het:
- alleen warmte leveren, voor verwarming en soms ook sanitair warm water
- zowel warmte als koude leveren, voor koeling in de zomer
In dat tweede geval spreken we preciezer van een warmte- en koudenet of van een thermisch energienet.
In Brussel is het netproject in de Noordwijk ontworpen om warmte op lage temperatuur én koude te leveren. Het net in Neder-Over-Heembeek, dat gevoed wordt met teruggewonnen warmte uit de verbrandingsinstallatie, zal daarentegen uitsluitend warmte leveren, en dat op een hogere temperatuur.
Een warmtenet bestaat uit ondergrondse, geïsoleerde leidingen waarin warm, lauw of soms koel water circuleert om aangesloten gebouwen van warmte en/of koude te voorzien: woningen, kantoren, scholen, kinderdagverblijven of openbare voorzieningen.
Eenvoudig gezegd: in plaats van in elk gebouw een ketel (en soms ook een airco) te hebben, wordt de energie elders geproduceerd of teruggewonnen en vervolgens collectief verdeeld.
Je kan het vergelijken met het elektriciteitsnet: de productie gebeurt elders en de energie komt het gebouw binnen in een vorm die meteen kan worden gebruikt. Zo vermijdt men dat in elk gebouw afzonderlijk omvangrijke productie-installaties moeten worden geplaatst en onderhouden.
De werking is eenvoudig: het net draait in een gesloten circuit, via een lus:
- De warmte of koude wordt op één of meerdere punten geproduceerd of teruggewonnen.
- Het net vervoert die energie naar de aangesloten gebouwen.
- Elk gebouw neemt via een warmtewisselaar de warmte of koude af die het nodig heeft.
- Daarna stroomt het water verder door het net, langs elk aansluitpunt, om vervolgens opnieuw te worden verwarmd of gekoeld aan het productiepunt of de productiepunten van de lus.
In de meest geavanceerde netten kan er ook energie tussen gebouwen worden uitgewisseld. Zo kan in de zomer een gebouw dat gekoeld moet worden energie afgeven aan een ander gebouw dat warmte nodig heeft. Op die manier worden de beschikbare bronnen op wijkniveau nog beter benut.
Meestal wordt een onderscheid gemaakt tussen twee grote families:
Klassieke warmtenetten (hoge temperatuur)
Deze warmtenetten verdelen warm tot zeer warm water, meestal afkomstig van verbranding of van grootschalige warmterecuperatie. De warmte kan rechtstreeks in gebouwen worden gebruikt, maar door de warmteverliezen is een goede isolatie nodig.
Lage-temperatuurnetten
Deze warmtenetten werken met lauw water, verliezen onderweg minder warmte en bieden meer mogelijkheden voor koeling of energie-uitwisseling tussen gebouwen. Deze recentere netten maken het ook makkelijker om bepaalde hernieuwbare energiebronnen te benutten. In sommige gevallen kan, door de beperkte temperatuur, lokaal een kleine en zeer efficiënte warmtepomp worden toegevoegd om in het gebouw de gewenste temperatuur te bereiken.
Een warmtenet is niet gebonden aan één enkele technologie. Het is een flexibele infrastructuur die meerdere energiebronnen kan combineren en in de tijd kan meegroeien met de seizoenen, de behoeften en de lokale kansen.
Naargelang de wijk kan de energie bijvoorbeeld afkomstig zijn van:
- geothermie (warmte uit de ondergrond)
- teruggewonnen warmte uit bepaalde activiteiten of installaties, zoals afvalverbranding
- collectieve warmtepompen
- warmte of koude uit afvalwater (riothermie)
- warmte of koude uit oppervlaktewater (kanaal, vijver,...)
- een combinatie van verschillende bronnen
Als aanvullende of noodvoorziening, en strikt beperkt, kunnen sommige installaties het systeem aanvullen:
- warmtekrachtkoppeling op (bio)gas
- een bestaande ketel die tijdelijk als veiligheidsreserve behouden blijft
Belangrijk voordeel: een net kan stap voor stap minder afhankelijk worden van fossiele energie, zonder dat aangesloten gebouwen hun installatie telkens moeten aanpassen. Net als bij elektriciteit zit de evolutie vooral aan de bronzijde.
Warmtenetten zijn een belangrijke hefboom voor de energietransitie in de stad. Ze maken het onder meer mogelijk om:
- het gebruik van gas en stookolie te verminderen dankzij lokale, hernieuwbare of teruggewonnen bronnen
- de CO₂-uitstoot te verlagen
- de luchtkwaliteit te verbeteren door individuele verbranding in dichtbebouwde zones te verminderen
- warmtebronnen te benutten die anders verloren zouden gaan
- installaties en investeringen op wijkniveau te bundelen
- de technische installaties in gebouwen te vereenvoudigen
- in bepaalde gevallen een coherente oplossing voor stedelijke koeling te bieden
Deze netten zijn vooral relevant in dichtbebouwde zones, waar één leidingtracé meerdere gebouwen kan bedienen. Dat verhoogt zowel de technische relevantie van het project als het economische evenwicht ervan.
In Brussel bevinden de zones met het grootste potentieel zich vooral in wijken waar:
- de bebouwingsdichtheid hoog is
- de warmtevraag groot is
- warmte- en/of koudebronnen in de buurt beschikbaar zijn
In een stedelijke context ontstaan dergelijke netten niet vanzelf. Ze vergen de coördinatie van veel spelers, de afbakening van de juiste zones, het benutten van werfkansen, de koppeling met lopende stadsprojecten en aandacht voor het collectieve belang. Precies op dat niveau speelt de Stad Brussel een belangrijke rol.
De verwarming en koeling van gebouwen zijn in de stad verantwoordelijk voor een aanzienlijk deel van het energieverbruik en de CO₂-uitstoot. De ontwikkeling van warmtenetten is daarom een belangrijk instrument binnen het Klimaatplan van de Stad Brussel.
In dat kader maken warmtenetten het onder meer mogelijk om:
- lokale warmte- en koudebronnen te benutten, ook in de openbare ruimte
- de ontwikkeling te ondersteunen van meer collectieve, duurzamere en beter afgestemde oplossingen, onder meer in het kader van Positieve Energiewijken (PED)
- oplossingen te bieden om gas en andere fossiele energiebronnen stapsgewijs te vervangen wanneer individuele duurzame oplossingen moeilijker uit te rollen zijn of minder geschikt zijn (technische beperkingen, geluid, esthetiek, mede-eigendom,...)
De Stad Brussel wil een structurerende en voortrekkende rol opnemen in de ontwikkeling van relevante warmtenetten op haar grondgebied. Ze werkt eraan om geschikte wijken in kaart te brengen, de voorwaarden voor haalbaarheid te creëren, betrokken spelers samen te brengen, deze projecten te koppelen aan lopende stedelijke dynamieken en de totstandkoming van collectieve, duurzame en reproduceerbare oplossingen te ondersteunen.
Wanneer een wijk potentieel heeft, neemt de Stad Brussel verschillende rollen op zich: kansen opsporen, studies ondersteunen, de coördinatie tussen spelers vergemakkelijken, het project koppelen aan andere werven of stedelijke transformaties, bewoners informeren en erop toezien dat de ontwikkeling van het net coherent, realistisch en gunstig blijft voor de wijk.
Ook wanneer een net op papier interessant lijkt, hangt de uitvoering nog af van:
- het aantal spelers, met name onder de grote afnemers, dat bereid is zich op een bepaald tracé en op een bepaald moment aan te sluiten
- de mogelijkheid om de werken uit te voeren tegen een redelijke kostprijs
- kansen, zoals wegenwerken, ingrijpende renovaties of stadsprojecten
- samenwerking met andere spelers uit de publieke en private sector
Niet elke wijk is dus geschikt voor een warmtenet. Wanneer een project effectief vorm krijgt, worden bewoners en lokale spelers wel geïnformeerd.
Op dit moment werkt de Stad Brussel actief mee aan de volgende netten:
Ook elders op het grondgebied van de stad Brussel lopen nog studies en verkenningen om nieuwe collectieve kansen voor decarbonisatie in kaart te brengen.
Nee. Een warmtenet is vooral relevant in dichtbebouwde wijken, waar veel gebouwen dicht bij elkaar liggen, waar bewoners en andere spelers bereid zijn zich op het net aan te sluiten en waar één of meerdere warmtebronnen in de buurt kunnen worden benut.
Voor de verwarming meestal wel. In een aangesloten gebouw wordt de warmte (en soms ook de koude) via een warmtewisselaar door het net geleverd.
In veel gevallen maakt dat een individuele ketel overbodig. Afhankelijk van het type net en van de kenmerken van het gebouw kan een aanvullende voorziening toch nuttig blijven, bijvoorbeeld voor sanitair warm water of om in bepaalde bestaande installaties een hogere temperatuur te bereiken.
Niet noodzakelijk vanaf de start voor 100%, maar dat is wel het doel op termijn.
Precies daarin schuilt de meerwaarde van het net: het is evolutief. Het kan verschillende bronnen integreren en het aandeel hernieuwbare of teruggewonnen energie geleidelijk verhogen (geothermie, restwarmte, afvalwater, kanaalwater,...).
Net als bij elektriciteit gebeurt de decarbonisatie vooral aan de bronzijde, zonder dat aangesloten gebouwen hun installatie bij elke evolutie moeten aanpassen. De Stad Brussel ziet erop toe dat het niet-hernieuwbare aandeel beperkt blijft, tijdelijk is en zoveel mogelijk wordt vermeden.
Ja. In een dichtbebouwde wijk is een warmtenet een logische keuze en kan het de uitstoot snel en op grote schaal verlagen door gebruik te maken van lokale, hernieuwbare of teruggewonnen bronnen. Zo vermijd je de afzonderlijke verbranding in individuele ketels.
De exacte winst hangt wel af van de specifieke energiemix van elk net.
Nee. Het is een investering in de toekomst!
Omdat de energie lokaal is, steunt de kostprijs in grote mate op de afschrijving van de initiële investering, die van bij het begin gekend is. De prijzen zijn daardoor stabieler en beter beheersbaar dan die van fossiele energie die van buiten de Europese Unie wordt ingevoerd en onderhevig is aan sterke prijsschommelingen op internationale markten.
In het algemeen zijn netten competitieve oplossingen in vergelijking met individuele koolstofarme alternatieven. De exacte kostprijs hangt wel af van elk project: de gebruikte technologieën, het aantal aansluitingen, de dichtheid van de wijk en de lengte van het uit te rollen net. Een net is duur om aan te leggen, maar de gebruikskosten kunnen daarna relatief laag en stabiel blijven. Hoe meer gebouwen op eenzelfde tracé worden bediend, hoe gunstiger het economische evenwicht.
De Stad Brussel blijft daarop toezien en ondersteunt projecten die betaalbare toegang tot energie op wijkniveau mogelijk maken.
Ja. De aanleg of uitbreiding van een net brengt doorgaans werken met zich mee: sleuven, plaatsing van leidingen en aansluitingen.
Wanneer een wijk betrokken is, worden de bewoners geïnformeerd. Waar mogelijk probeert de Stad Brussel die werken te coördineren met andere ingrepen in de openbare ruimte of op de weg, om de hinder te beperken en de werfmomenten zo goed mogelijk te bundelen.
Niet de klant zelf. Een warmtenet is een collectieve infrastructuur. Het wordt uitgebaat door een operator (publiek, privaat of gemengd, afhankelijk van de gekozen formule) die instaat voor de energiedistributie, de uitbating en het onderhoud van het net, in samenhang met de warmteproducent of -producenten.
In de gebouwen zorgt een installatie voor de koppeling tussen het net en de binneninstallaties, die doorgaans onder het beheer van de eigenaar of de gebouwbeheerder blijven.
Wanneer de Stad Brussel een project onderzoekt of ondersteunt, zorgt ze ervoor dat spelers in de wijk stapsgewijs worden geïnformeerd, relevante gebouwen in kaart worden gebracht en, waar mogelijk, de juiste voorwaarden worden gecreëerd om het net in de omgeving uit te breiden.
Voor nieuwe netten is het niet altijd eenvoudig om al in de eerste fasen een model uit te werken dat tegelijk technisch geschikt en economisch haalbaar is voor alle verbruiksprofielen. Als de beschikbare capaciteit het toelaat, ziet de Stad Brussel er evenwel op toe dat gebouwen in de omgeving op termijn een reële aansluitmogelijkheid kunnen krijgen, onder passende voorwaarden.
